Podejście oparte na ograniczeniach w koszykówce

W pierwszym sezonie Alexa w College Prep we Włoszech jego dwaj główni rozgrywający, Jamie i Linus, bardzo dobrze odrzucali zasłony. Wcześnie czytali krycie i odchodzili od zasłony, zanim obrona zdążyła się pozbierać. Kiedy kryli się nawzajem, krycia w pick and rollu działały skutecznie. Jednak przy innych zestawieniach zbyt często pozwalano na rejecty.

Alex zrobił to, co zrobiłby większość trenerów. Mówił o tym, długo, przez większość pierwszego tygodnia. Dopiero gdy obejrzał nagranie z treningu, zauważył, ile powiedział, a jak mało zmienił. Jak opowiadał Adamowi Omiecinskiemu w EP79: „Nie mogę uwierzyć, że gadałem o tym przez cały tydzień, a tak naprawdę nie zrobiłem nic skutecznego, żeby zmienić środowisko”.

Rozwiązaniem było jedno ograniczenie. Od tamtej pory w każdej grze w zmniejszonym składzie i w każdym sparingu można było wygrać na punkty, ale drużyna, która pozwoliła na dwa rejecty, przegrywała. W ciągu kilku dni problem w dużej mierze rozwiązał się sam.

Podejście oparte na ograniczeniach to model pracy trenerskiej zbudowany na dynamice ekologicznej, czyli nauce o tym, jak powstają ruch i umiejętności. Opiera się na modelu ograniczeń Karla Newella z 1986 roku: każde działanie zawodnika wynika z interakcji trzech rzeczy.

Trenerzy nie zmienią wzrostu zawodnika, ale kontrolują prawie każde ograniczenie zadaniowe. CLA to umiejętność świadomego wybierania tych ograniczeń, obserwowania, co się dzieje, i ponownego ich zmieniania. Ograniczenia nie wywołują ruchu; kształtują to, co możliwe, odsuwając zawodników od jednych rozwiązań i kierując ku innym.

Pod spodem leżą dwie idee. Pierwsza to afordancja, czyli możliwość działania. Luka do wejścia, wolny kolega z drużyny po cięciu, obrońca spóźniony na closeoucie. Afordancje są specyficzne dla każdego zawodnika i pojawiają się oraz znikają w ułamkach sekundy. Druga to sprzężenie percepcji i działania, czyli związek między tym, co zawodnik widzi, a tym, co robi. Ćwiczenie ruchów 1 na 0, przeciwko nikomu, rozdziela te dwie rzeczy, a w meczu nigdy się to nie zdarza.

Największa zmiana, o jaką CLA prosi trenerów, dotyczy tego, co rozumiemy przez „umiejętność”. Tradycyjny pogląd mówi, że umiejętność to technika: poprawny sposób kozłowania, podawania czy kończenia akcji, którego zawodnicy uczą się w izolacji, a potem stosują w grze. Pogląd ekologiczny mówi, że umiejętność wyłania się z interakcji ograniczeń indywidualnych, zadaniowych i środowiskowych. Według tego ujęcia wykwalifikowany zawodnik to taki, który dostrzega dostępne afordancje i wykorzystuje je raz za razem, na różne sposoby, niezależnie od tego, jak wygląda jego crossover w pustej hali.

A Constraints-Led Approach to Coaching Basketball zaczyna się od tego samego punktu, od pamięci mięśniowej, czyli określenia, którym trenerzy uzasadniają powtarzanie jednej techniki. Stanowisko książki jest takie, że nie istnieje idealna technika, bo zawodnicy w grze zawsze używają różnych technik, gdy zmieniają się ograniczenia. Książka wymienia, co obie drużyny odczytują w jednym pick and rollu (spacing, jak blisko jest obrońca piłki, krycie, co robi zawodnik stawiający zasłonę, kto jest roller), i dochodzi do wniosku, że większość błędów w grze wynika z tego, że zawodnicy nie dostrzegają i nie wykorzystują możliwości, które mają przed sobą, a nie z wadliwej techniki.

Dlatego też Transcending Basketball zajmuje tak zdecydowane stanowisko wobec fundamentów. Argument Alexa jest taki, że to, co trenerzy nazywają fundamentami, jest uśrednieniem tego, jak poruszają się zawodnicy, zamienionym w regułę.

Alex woli słowo funkcjonalny. Podanie jest funkcjonalne, jeśli trafia do właściwego kolegi, w dobre miejsce, ze właściwą prędkością. Nie ma znaczenia, czy było to podręcznikowe podanie z klatki piersiowej. W grze zawodnicy pokazują ogromną różnorodność rozwiązań, dlatego rosyjski naukowiec Nikołaj Bernstein opisał dobry trening jako „powtarzanie bez powtarzania”: rozwiązywanie tego samego problemu wiele razy bez powtarzania dokładnie tego samego ruchu.

Książka opowiada historię z dokumentu Bill Russell: Legend. Na początku studiów Russell otworzył mecz pięcioma blokami z rzędu. Przy następnej przerwie trener kazał mu przestać, bo „dobry obrońca nigdy nie odrywa nóg od ziemi”. Russell zrobił, jak mu kazano, a jego zawodnik rzucił trzy kolejne wsady z półdystansu pod koszem. „Wróciłem do grania tak, jak umiałem”, powiedział, i zmienił sposób, w jaki grano w obronie.

Artykuł George'a Vaza dlaczego musimy przestać trenować podstawy w koszykówce zbiera, jak o tym myślą trenerzy ze społeczności Transforming, a powtarzanie bez powtarzania omawia prace Bernsteina.

O CLA mówi teraz więcej trenerów i wielu z nich rozumie je błędnie. Rozdział 9 Transcending Basketball jest w całości zbudowany wokół zarzutów, które Alex słyszy najczęściej. To te, które pojawiają się niemal w każdej grupie trenerów.

„Czyli po prostu pozwalasz im grać?”

Nie. Wyrzucenie piłek na boisko i granie codziennie tego samego 3 na 3 to podejście oparte na grach, a Alex mówi wprost, że bez celowych ograniczeń nie jest ono wiele lepsze od ćwiczeń. Różnica tkwi w intencji: trener CLA wybiera ograniczenie z konkretnego powodu, obserwuje i dostosowuje. Nasz poradnik o grach w zmniejszonym składzie pokazuje, jak to wygląda.

„Trenerzy CLA nie trenują”.

Ten zarzut pada częściej niż jakikolwiek inny. Książka nazywa go jednym z największych nieporozumień na temat tego podejścia. Trener pracujący w CLA daje dużo informacji zwrotnej. Działa ona po prostu jak kolejne ograniczenie: kieruje intencję i uwagę zawodnika w odpowiednie miejsce, zamiast wyliczać ustawienia ciała. „Zwróć uwagę na pomagającego obrońcę” to informacja zwrotna zgodna z CLA. „Łokieć do środka, dokończ ruch ręki” zazwyczaj nie jest. Podejście wymaga od trenera raczej więcej, bo musisz reagować na to, co pojawia się na bieżąco, zamiast trzymać się scenariusza.

„Początkujący najpierw potrzebują podstaw.”

Alex odpowiada w EP26, że siedmiolatek uczy się poruszać inaczej niż zawodowiec ani trochę. Zmienia się tylko poziom trudności. Początkujący zostają przy grze, tyle że ułatwionej: lżejsza piłka, niższy kosz, więcej miejsca, dodatkowy partner albo obrońca, który może używać tylko jednej ręki. W badaniach Jose Ariasa dzieci grające piłką o masie 440 g wykonały więcej kozłów, podań i wejść pod kosz niż z piłką regulaminową. Szerzej piszemy o tym w artykule CLA dla początkujących.

„Pokaż mi zawodników NBA, którzy tak trenowali.”

W książce Transcending Basketball czytamy, że Cleveland Cavaliers byli pierwszą drużyną NBA, która otwarcie przyjęła CLA, a Alex pracował tam jako asystent trenera i dyrektor ds. rozwoju zawodników, zanim objął posadę w Portland Fire. Pełniejsza odpowiedź z książki brzmi tak: wielcy zawodnicy, którzy wyrośli na ćwiczeniach schematycznych, mogli dojść na szczyt mimo nich, a nie dzięki nim. Samo doświadczenie dowodzi też mniej, niż chcieliby trenerzy.

„Wygląda to na chaos.”

Często tak wygląda, zwłaszcza w porównaniu z ćwiczeniem w kolumnach. Odpowiedź z książki wydanej przez Routledge jest taka, że ma to być chaos produktywny: jeśli zawodnicy zawodzą w każdym powtórzeniu, trener skaluje ograniczenia. Postęp nadal da się mierzyć dzięki Planom Rozwoju Zawodnika, które wskazują czynniki limitujące każdego gracza oraz gry, które na nie celują.

Na co dzień CLA to pętla. Wskazujesz czynnik limitujący, projektujesz grę, która wciąż go ujawnia, obserwujesz, co się pojawia, zmieniasz jedno ograniczenie i zaczynasz od nowa. Większość rzemiosła kryje się w pierwszym i trzecim kroku.

Zacznij od czynnika limitującego

Czynnik limitujący to coś, co blokuje pojawienie się funkcjonalnego rozwiązania. Alex definiuje go na swoich klinikach jako czynniki zawężające zawodnikowi możliwości działania. Może to być afordancja, której zawodnik nie dostrzega (nigdy nie zauważa pomocy ze słabej strony), albo taka, na którą nie potrafi jeszcze zareagować (widzi lukę, ale nie umie skończyć akcji w kontakcie). Bądź konkretny. „Nie kończy dobrze w tłoku z szybkością” to czynnik limitujący. „Bądź lepszym wykańczającym” nim nie jest. W EP101 Alex opowiada, że śledzi mniej więcej trzy takie czynniki na zawodnika naraz i przegląda je co miesiąc.

Zaprojektuj grę, która go ujawnia

Dobierz start, liczebność, przestrzeń, punktację i zegar tak, aby afordancja, na której ci zależy, wciąż się pojawiała. Jednym z przykładów jest zasada reject w College Prep. Inny, z książki, dotyczy drużyny, która chce wypychać piłkę ze środka: gracie 1 na 1, a obrona dostaje trzy punkty za stratę, jeden za wymuszone nieczyste zatrzymanie i zbiórkę, a traci punkt, jeśli atak zdobędzie punkty przez środek.

Książka wydana przez Routledge opisuje to jako stawanie się osobą stawiającą problemy, aby zawodnicy mogli być osobami je rozwiązującymi. Ograniczenie przestrzeni, jak w grze w pick and roll typu wall, kieruje uwagę na jeden element zadania. Ryzyko polega na nadmiernym ograniczeniu. Limit dwóch kozłów może na przykład wyeliminować rozwiązania, które pojawiłyby się samoistnie. Jeśli prawdziwym celem jest atakowanie kosza, zasada, że kozłowanie ma iść w kierunku kosza, a nie w poprzek boiska, zostawia zawodnikowi wybór.

Dobrze to widać na przykładzie spacingu. Powiedz drużynie, żeby rozciągnęła boisko, a część zawodników to zrobi. Zamień obszar wewnątrz łuku w lawę, a zmieni się to dla wszystkich.

Upraszczaj, nie rozkładaj na części

Gdy zawodnicy mają trudności, oprzyj się pokusie, by przerwać i ćwiczyć to 1 na 0. To dekompozycja zadania, która usuwa obrońców i partnerów, od których zawodnicy odbierają afordancje. Uproszczenie zadania zostawia obronę na żywo i sprawia, że gra staje się łatwiejsza.

Dobry test, który Alex podał w EP33: jeśli czujesz, że musisz czegoś nauczać, bo to się nie pojawia, ograniczenia prawdopodobnie jeszcze nie wykonują swojej pracy.

Najszybciej zacząć, biorąc ćwiczenie, które już prowadzisz, i oddając mu obronę. W Transcending Basketball jest rozdział z takimi „metamorfozami”. Dwa z trzech poniższych wykorzystują serie, w których jeden zawodnik lub jedna grupa zostaje na boisku przez określony czas lub liczbę powtórzeń, zamiast jednej akcji i powrotu na koniec kolejki. Od tych trzech zaczęlibyśmy:

CLA wywodzi się z kilkudziesięciu lat badań z zakresu psychologii ekologicznej i systemów dynamicznych. Nazwiska, które spotkasz najczęściej:

• Karl Newell (1986) zaproponował model ograniczeń indywidualnych, zadaniowych i środowiskowych.
• James Gibson ukuł termin afordancja i oddzielił „wiedzę o” (tym, co zawodnikom się mówi) od „znajomości” (tego, co potrafią zrobić). Dlaczego to ma znaczenie, wyjaśniamy w naszym poradniku o podejmowaniu decyzji.
• Nikolai Bernstein opisał trening jako „powtarzanie bez powtarzania”.
• Keith Davids, Ian Renshaw, Chris Button i Jia Yi Chow rozwinęli pedagogikę nieliniową i CLA dla trenerów, w tym artykuł z 2016 roku wyjaśniający, dlaczego CLA to nie to samo co Teaching Games for Understanding.
• Rob Gray, autor książki How We Learn to Move, odróżnia technikę (jedno z możliwych rozwiązań) od umiejętności (dostosowania jej do sytuacji). Był gościem Alexa w odcinku EP25.

Jeśli chcesz zgłębić temat, wprowadzenie Alexa do trenowania opartego na dowodach omawia teorię wraz z odniesieniami, a od czego zacząć, jeśli dopiero poznajesz CLA to praktyczny pierwszy krok, który polecamy.