Wskazówka dla trenera
Liczba rzutów opisuje, ile okazji do rzutu tworzy drużyna, a skuteczność opisuje, co drużyna z tych okazji wyciąga. Zbiórki, straty i spacing wzajemnie na siebie wpływają, więc zmiana poprawiająca jeden wskaźnik może wpłynąć na inny. Oryginalna analiza poniżej omawia te kompromisy na historycznych przykładach z NBA.
W koszykówce objętość to liczba oddawanych rzutów, a efektywność to to, jak dobrze zamieniasz je na punkty. Razem są dwoma filarami wydajności. Za czasów mojej koszykówki młodzieżowej mój trener krzyczał: "Liczy się tylko jedna statystyka: kto zdobył najwięcej punktów!" Takie myślenie, skupione wyłącznie na surowym wyniku, ignorowało głębsze warstwy tego, co napędza sukces na boisku. Wraz z rozwojem analityki koszykarskiej objętość i efektywność dają nam znacznie wyraźniejszy obraz.
Ten artykuł pokazuje, jak te dwa podstawowe wskaźniki dają trenerom skuteczne ramy do rozumienia i poprawiania wyników drużyny, na każdym poziomie gry.
Kim jest volume shooter? Volume shooter to zawodnik, który oddaje dużo rzutów. Sama objętość nic nie mówi o tym, jak dobrze te rzuty są zamieniane na punkty, dlatego ten artykuł analizuje objętość i efektywność razem. Dlatego też w poniższych danych drużyn NBA dobra skuteczność rzutów okazała się bardziej wiarygodnym wskaźnikiem ogólnej wydajności niż duża liczba rzutów.
Możesz mnie śledzić na Twitterze
"LICZY SIĘ TYLKO JEDNA STATYSTYKA: KTO ZDOBYŁ NAJWIĘCEJ PUNKTÓW"
Chyba nie ryzykuję zbyt wiele, mówiąc, że autor tych słów, mój trener z czasów koszykówki młodzieżowej, raczej nie wykupuje rocznej subskrypcji Cleaning The Glass. Dla niego jedyne statystyki, do jakich mieliśmy dostęp na naszym poziomie, czyli łączna liczba punktów zdobytych przez każdego zawodnika, były nie tylko bezużyteczne, ale wręcz szkodliwe dla naszego wspólnego celu, który ciągle podważała nasza obsesja błyszczenia indywidualnie (to, jak niektórzy z nas biegli do protokołu zaraz po ostatniej syrenie, sugeruje, że nie całkiem się mylił).
Ja stopniowo polubiłem analitykę (zbieranie, analizę, wizualizację i interpretację danych statystycznych), im głębiej wchodziłem w grę, zwłaszcza przez pryzmat NBA. Przez dłuższy czas pozostawałem jednak sceptyczny wobec używania danych w mojej własnej pracy trenerskiej, głównie z dwóch powodów:
1° Zaprojektowanie metody zbierania wiarygodnych danych do analizy wydawało się zbyt trudne logistycznie
2° Mnogość pojęć statystycznych, które studiowałem, choć niezwykle pouczających, wydawała się zbyt wyrafinowana, by służyć jako przydatne narzędzia analizy na poziomie amatorskim
W ostatnich miesiącach stopniowo zrewidowałem swoje stanowisko, wracając myślami do tamtego powiedzenia. Jak wiele klasycznych haseł, których lubią używać trenerzy, jest ono swego rodzaju truizmem: w końcu ostatecznym celem meczu koszykówki jest rzeczywiście zdobycie więcej punktów niż przeciwnik. Zgoda. Ale skoro to już powiedzieliśmy, czy naprawdę można twierdzić, że stale rosnąca pula statystyk w zawodowej koszykówce nie ma żadnej wartości dodanej, gdy odpowiadasz za drużynę? Czy naprawdę nie ma danych, które mogłyby pokierować naszą pracą ku optymalizacji wyników?
Wychodząc od przeciwnego założenia i zanim zacząłem się martwić, jak praktycznie wytworzyć potrzebne mi wskaźniki statystyczne, zadałem sobie podstawowe pytanie: jakie są kluczowe informacje, których trener potrzebuje do oceny wyników drużyny, niezależnie od poziomu, na jakim gra? Ta hierarchizacja skłoniła mnie do zbadania natury samej gry, by wskazać fundamentalne tendencje, które można ocenić statystycznie. Im głębiej zagłębiałem się w badania i refleksje, tym bardziej zmieniała się moja perspektywa: zacząłem postrzegać mecz jako sumę dwóch kluczowych walk: jednej o dominację w liczbie rzutów i drugiej o dominację w skuteczności rzutów. Tym dwóm filarom wydajności w koszykówce oraz metodom ich oceny poświęcony będzie ten artykuł.
Darmowy materiał
21 SSGs na Twój kolejny trening.
Darmowy PDF z Small-Sided Games, które możesz poprowadzić od razu. Praktyczne pierwsze spotkanie z tym podejściem.
"DWIE STRONY KOSZYKÓWKI"
Dychotomia, którą proponuję, prawdopodobnie nie jest najbardziej intuicyjna, nawet dla kogoś obeznanego z koszykówką. Istnieje bowiem znacznie bardziej oczywisty, uniwersalny podział, który dotyczy wszystkich gier inwazyjnych i który jest znacznie częstszy przy analizie wyników drużyny: podział na atak i obronę. Pozostaje on absolutnie kluczowy dla zrozumienia gry z wielu powodów, między innymi dlatego, że jego granice czasowe i przestrzenne są jasne dla każdego, kto ogląda mecz lub gra w tę dyscyplinę. Ponadto istnieje powszechna zgoda co do tego, jak skutecznie oceniać wyniki drużyny koszykarskiej w obu obszarach: offensive rating i defensive rating.
Te dwa wskaźniki mają kilka istotnych zalet:
1° Możliwość zmierzenia ogólnego poziomu wyników drużyny w ataku i w obronie jedną wartością liczbową
2° Możliwość zmierzenia wyników drużyny na tle innych w oparciu o wspólny punkt odniesienia: posiadanie piłki (pojęcie, do którego wrócimy później). Pozwala to na uczciwe porównania poziomu wyników rywalizujących drużyn
3° I wreszcie fakt, że są to wskaźniki lustrzane, liczone w ten sam sposób, więc można je połączyć w jedną miarę oceniającą ogólne wyniki drużyny: net rating, który liczy się jako offensive rating - defensive rating.
Wykres stworzony na podstawie tych wskaźników statystycznych dla sezonu NBA 2024/2025 wyraźnie pokazuje poziom wyników każdej drużyny zarówno w ataku, jak i w obronie. Ogólny poziom wydajności, określony liczbą net rating wyświetlaną obok logo każdej drużyny, również jest łatwo dostrzegalny: im bliżej drużyna znajduje się prawego górnego rogu wykresu, tym lepsza jej ogólna wydajność, i odwrotnie. Z tych danych można już wyciągnąć kilka kluczowych wniosków. Do najbardziej oczywistych należą: Celtics, Cavaliers, a zwłaszcza Thunder osiągnęli poziom wydajności znacznie wyższy niż pozostałe drużyny; Magic mają jedną z najlepszych drużyn defensywnych w NBA, ale wyraźnie mają problemy w ataku, w przeciwieństwie do Suns, ...
Jako trener widzę offensive rating i defensive rating jako cenne wskaźniki do ogólnej oceny wydajności mojej drużyny. Jednak na poziomie, na którym pracuję, wydają się one nieco oderwane od moich faktycznych potrzeb, z jednego głównego powodu: te wskaźniki podają „co”, czyli oceniającą miarę wydajności, ale nie mówią nic o tym, „jak” i „dlaczego” powstają te wyniki w ataku i w obronie. Dodatkowa analiza wideo może pomóc mi znaleźć pewne wskazówki, ale inne wskaźniki statystyczne mogą pomóc mi dokładniej wskazać konkretne mocne i słabe strony, na których warto skupić pracę trenerską.
PUNKT ODNIESIENIA: POSIADANIE PIŁKI
Każdy, kto regularnie korzysta ze stron takich jak NBA czy Basketball Reference na pewno zauważył mnogość statystyk, które ligi zawodowe i wyspecjalizowane serwisy potrafią dziś produkować, zwłaszcza dzięki nowym technologiom opracowanym na przykład przez Second Spectrum. Twitter i YouTube są dziś zalane kontami i kanałami tworzącymi treści o koszykówce, przynajmniej częściowo opartymi na analityce. Dla trenera to bogactwo informacji rodzi jednak konieczne pytanie: jak ustalać priorytety wśród danych. Czy da się rozróżnić te wskaźniki według ich znaczenia w ocenie „jak” i „dlaczego” ogólnej wydajności drużyny? Czy istnieje kryterium rankingowe między danymi „podstawowymi” a „drugorzędnymi”, które pozwoliłoby trenerom z ograniczonymi zasobami skupić się na tych pierwszych? Aby odpowiedzieć na te pytania, spróbujmy spojrzeć na mecz koszykówki z podobnie podstawowej perspektywy.
Mecz koszykówki to całość, która rozkłada się na serię naprzemiennych posiadań piłki po każdej stronie boiska. Pod koniec każdego posiadania piłkę przejmuje drużyna przeciwna, a to ciągłe przechodzenie piłki między drużynami wyznacza tempo gry (czas posiadania każdej drużyny jest ograniczony zegarem) i zapewnia niemal równą liczbę posiadań obu drużyn w trakcie meczu (posiadania na koniec kwarty mogą nieznacznie faworyzować jedną z drużyn). Ta równowaga wyjaśnia, dlaczego posiadanie piłki służy jako punkt odniesienia przy obliczaniu ratingów: wskaźniki te pozwalają oszacować, przy równej liczbie posiadań (umownie znormalizowanej do 100), zdolność drużyny do zdobywania i tracenia punktów w wielu meczach, bez zniekształcenia przez „inflację statystyczną” wynikającą na przykład z meczu granego w szalonym tempie.
Przy takim spojrzeniu mecz koszykówki staje się walką o lepsze wykorzystanie wartości posiadań niż przeciwnik, czyli zarówno wysiłkiem, by nasze posiadania w ataku kończyły się jak największą liczbą punktów, jak i by nasze posiadania w obronie kończyły się jak najmniejszą liczbą straconych punktów. Wygra więc ta drużyna, która lepiej wykorzysta niemal równą liczbę faz posiadania, jaką miały obie drużyny.
Jak ocenić, poza samym uzyskanym ratingiem, „jak” i „dlaczego” posiadanie zakończyło się sukcesem lub porażką? Zaczynając od określenia jego możliwych wyników.
CZTERY CZYNNIKI
Po głębszym namyśle wynik posiadania drużyny może przyjąć tylko ograniczoną liczbę konfiguracji, mniej lub bardziej korzystnych. Są trzy możliwe wyniki:
1 - Drużyna oddaje rzut z gry, który albo wpada do kosza, albo zostaje zebrany przez zawodnika przeciwnika (przez zbiórkę w obronie lub piłkę wyprowadzaną z autu) → drużyna przeciwna odzyskuje piłkę
2 - Przeciwnik popełnia faul, który wysyła drużynę na linię rzutów wolnych, a seria rzutów wolnych kończy się albo trafionym rzutem wolnym, albo piłką w rękach zawodnika przeciwnika → drużyna przeciwna odzyskuje piłkę
3 - Drużyna traci piłkę przez przechwyt, aut, naruszenie przepisów lub naruszenie zegara 24 sekund → drużyna przeciwna odzyskuje piłkę
Jeśli jednak drużyna oddaje niecelny rzut (rzut z gry lub ostatni rzut wolny w serii) i piłka trafia w ręce jednego z jej zawodników (przez zbiórkę w ataku lub luźną piłkę odzyskaną przez atak po nieudanej zbiórce w obronie), zachowuje posiadanie, aż zajdzie jeden z trzech poprzednich scenariuszy.
Biorąc to pod uwagę, możemy logicznie obliczyć liczbę posiadań drużyny w meczu za pomocą wzoru: FGA (próby rzutów z gry) + {FTA*0.44} (szacowana liczba serii rzutów wolnych1) + TOV (straty) - ORB (zbiórki w ataku).
Do 4 parametrów tego wzoru, które na tym etapie są surowymi wolumenami, możemy więc przypisać wskaźniki, które oceniają wydajność drużyny w tych konkretnych obszarach:
1 - Efektywna skuteczność rzutów z gry (lub eFG%), która mierzy efektywność rzutów, uwzględniając dodatkową wartość rzutów za trzy punkty
→ Im wyższa liczba, tym skuteczniej drużyna wykorzystuje swoje posiadania, gdy uda jej się oddać rzut z gry
Przykład: w sezonie 2024/2025 Cavaliers trafiali średnio 57,8% prób rzutów z gry (z uwzględnieniem wartości rzutu za trzy), a pozwalali rywalom na jedynie 52,8%. Oznacza to średnio o 0,1 punktu więcej na rzut z gry niż u przeciwników
2 - Odsetek strat (lub TOV%), który mierzy liczbę strat na 100 posiadań
→ Im niższa liczba, tym skuteczniej drużyna wykorzystuje swoje posiadania, ograniczając odsetek tych, które kończą się bez próby rzutu
Przykład: w sezonie 2024/2025 Thunder wymuszali straty w 14,9% posiadań rywali, a sami tracili piłkę tylko w 10,3% swoich posiadań. Oznacza to, że na każde 100 rozegranych posiadań Thunder mieli średnio o 4,7 mniej posiadań bez próby rzutu niż ich przeciwnicy
3 - Odsetek zbiórek w ataku (lub ORB%), który mierzy stosunek zebranych zbiórek w ataku do sytuacji, w których była szansa na zbiórkę w ataku (niecelny rzut z gry lub niecelny ostatni rzut wolny w serii)
→ Im wyższa liczba, tym skuteczniej drużyna wykorzystuje swoje posiadania, zwiększając odsetek sytuacji, w których zyskuje dodatkową okazję do rzutu
Przykład: w sezonie 2024/2025 Rockets zebrali zbiórkę w ataku po 31,7% swoich niecelnych rzutów, a rywalom pozwolili na zbiórkę w ataku po zaledwie 23,8% ich niecelnych rzutów. Oznacza to, że na każde 100 rozegranych posiadań Rockets mieli średnio o 7,9 więcej okazji do drugiej szansy niż ich rywale
4 - wskaźnik rzutów wolnych (lub FT Rate), który mierzy stosunek celnych rzutów wolnych do oddanych rzutów z gry
→ Im wyższa liczba, tym prawdopodobnie skuteczniej drużyna wykorzystuje swoje posiadania, zwiększając odsetek sytuacji, w których trafia na linię rzutów wolnych (zakładając, że skuteczność rzutów wolnych jest, poza rzadkimi wyjątkami, wyższa niż skuteczność rzutów z gry)
Przykład: w sezonie 2024/2025 Lakers trafiali średnio 21,3 rzutu wolnego na każde 100 rzutów z gry, a rywalom pozwolili trafić tylko 17,8 rzutu wolnego na każde 100 rzutów z gry. Oznacza to, że na każde 100 rzutów z gry Lakers trafili o 3,5 rzutu wolnego więcej niż ich rywale
Te wskaźniki, po raz pierwszy przedstawione przez analityka Deana Olivera w jego książce Basketball on Paper i znane jako Four Factors, uważa się za „wskaźniki podstawowe” w tym sensie, że dzięki tym 8 czynnikom (4 dla ataku, 4 dla obrony) możemy zachować ogólny obraz jakości zarządzania posiadaniami przez drużynę, a jednocześnie zagłębiać się w konkretne przyczyny. Te narzędzia są niezwykle cenne dla trenera, bo pozwalają konkretnie ocenić skutki wprowadzonych zmian, niezależnie od ich charakteru. Misją każdej drużyny i jej sztabu, czy zdają sobie z tego sprawę, czy nie, jest w istocie podejmowanie decyzji, które pozytywnie wpływają na co najmniej jeden z tych 8 czynników, nie pogarszając proporcjonalnie pozostałych.
WOLUMEN I SKUTECZNOŚĆ: DRUGA DYCHOTOMIA
Skupienie oceny wyników w 4 unikalnych czynnikach, gdy Dean Oliver przedstawił je po wydaniu swojej książki w 2004 roku, stanowiło ogromny krok naprzód dla sztabów drużyn zawodowych. Jednak przy bliższym spojrzeniu wydaje się możliwe zaproponowanie jeszcze bardziej syntetycznego podejścia opartego na tych elementach. Zagłębiając się w analizę tych czynników, możemy zauważyć, że każdy z nich mierzy w rzeczywistości 2 odrębne różnice:
1 - Różnica w wolumenie rzutów, czyli zdolność drużyny do oddania większej liczby rzutów (z gry lub z linii rzutów wolnych) niż rywal przy tej samej liczbie posiadań
2 - Różnica w skuteczności rzutów, czyli zdolność drużyny do zdobycia większej liczby punktów niż rywal przy tej samej liczbie rzutów (z gry lub z linii rzutów wolnych)
Z tej perspektywy mecz koszykówki można wygrać tylko wtedy, gdy nasza drużyna ma przynajmniej jedną dodatnią różnicę w obu obszarach, a różnica na naszą korzyść jest na tyle duża, by pokryć ewentualny deficyt w drugim obszarze. Zatem:
1 - Jeśli założymy, że posiadanie zwykle powinno kończyć się próbą rzutu, zdolność do zbierania większej liczby zbiórek w ataku niż rywal (ORB%) z jednej strony i zdolność do popełniania mniejszej liczby strat niż rywal (TOV%) z drugiej przyczyniają się do tego samego zjawiska: zwiększenia różnicy w średniej liczbie rzutów oddawanych na posiadanie przez naszą drużynę w porównaniu z rywalem
→ Można prościej obliczyć różnicę w wolumenie rzutów na posiadanie między dwiema drużynami za pomocą wzoru: (FGA - FGA rywala) / 100 posiadań
2 - Zdolność do osiągania wyższej efektywnej skuteczności rzutów niż rywal (eFG%) przyczynia się do zwiększenia różnicy w średniej liczbie punktów zdobywanych na próbę rzutu przez naszą drużynę w porównaniu z rywalem
→ Można też obliczyć różnicę w skuteczności rzutów między dwiema drużynami za pomocą wzoru: eFG% - eFG% rywala
Graficzne przedstawienie tych dwóch różnic daje następujący wynik:
W przeciwieństwie do poprzedniego wykresu ten nie pokazuje już różnic w wynikach, jakie drużyna może mieć między atakiem a obroną, ale daje znacznie więcej informacji o stylu gry porównywanych drużyn. Na przykład widzimy, że Celtics i Cavaliers w dużej mierze polegają na dodatniej różnicy w skuteczności rzutów, by podnieść swój net rating, a Warriors i Rockets stawiają raczej na większy wolumen rzutów niż rywale. Thunder natomiast dominuje w NBA zarówno pod względem wolumenu, jak i ogólnej skuteczności.
Najbardziej uważni zauważyli, że jeden z 4 czynników nie został uwzględniony w obliczeniach skuteczności i wolumenu. Ten czwarty czynnik ma bowiem, ze względu na konstrukcję wzoru, tę szczególną cechę, że łączy ocenę wolumenu i skuteczności na linii rzutów wolnych w jednym wskaźniku, czyli FT Rate. Można jednak rozdzielić te dwa elementy, aby mierzyć je osobno:
→ The Procent rzutów wolnych (FT%), czyli skuteczność rzutów wolnych, dla którego różnicę obliczamy wzorem: FT% - FT% rywala, można połączyć ze skutecznością rzutów z gry w ogólny wskaźnik skuteczności rzutów, true shooting percentage (TS%), co pozwala uzyskać ogólną różnicę w skuteczności rzutów wzorem: TS% - TS% rywala
→ Odsetek prób rzutów wolnych (FTA%), czyli liczba prób rzutów wolnych na 100 posiadań, dla którego różnicę obliczamy wzorem: ({FTA*0.44} - {FTA przeciwnika*0,44}) / 100 posiadań, można połączyć z liczbą prób rzutów z gry na 100 posiadań w ogólny wskaźnik wolumenu rzutów, total shot attempts (TSA), co pozwala uzyskać różnicę w wolumenie rzutów na 100 posiadań wzorem: TSA - TSA rywala
Przedstawienie na wykresie tych dwóch nowo skorygowanych wskaźników daje następujący wynik:
Choć wyniki uzyskane dzięki tym dwóm wskaźnikom są z konieczności dokładniejsze, bo uwzględniają wszystkie możliwe scenariusze zakończenia posiadania piłki, osobiście nie uważam, że są one koniecznie bardziej przydatne niż poprzedni jako narzędzie analizy dla trenera:
1° Po pierwsze, jeśli chodzi o ocenę wolumenu: trener, a co za tym idzie drużyna, wydają się mieć tylko częściowy wpływ na liczbę rzutów wolnych odgwizdanych obu stronom. Choć niektóre strategie (zwłaszcza hack) mogą znacząco zwiększyć wskaźnik prób rzutów wolnych, ten wskaźnik wydaje się dość zależny od czynnika przypadkowego z punktu widzenia sztabu, czyli od tego, jak sędziowane są mecze
2° Po drugie, jeśli chodzi o ocenę skuteczności: trener, a co za tym idzie drużyna, ma również bardzo ograniczone pole manewru w kwestii ogólnej skuteczności rzutów wolnych (poza stworzeniem rotacji pewnych strzelców), ponieważ te rzuty są z definicji niebronione. Także tutaj hack wydaje się jedynym narzędziem, jakie trener ma do zmiany skuteczności rzutów wolnych przeciwnika.
PODSTAWOWE WSKAŹNIKI
Nie każdy ma szansę być częścią sztabu zawodowej drużyny koszykarskiej; ja również daleko mi do tego. Jednak, wbrew temu, w co długo wierzyłem, jest to całkiem dostępne (przy pomocy asystenta z pewnym przygotowaniem) samodzielnie wyliczyć większość dotychczas przedstawionych wskaźników.
Aby to zrobić, udało mi się, po kilku mniej lub bardziej udanych próbach, stworzyć arkusz statystyczny, którym dzielę się w tym artykule. To dość prosty dokument, w którym osoba odpowiedzialna za jego wypełnianie musi podczas meczu zapisywać szereg zdarzeń zachodzących na boisku.
Ten arkusz został zaprojektowany z myślą o dwóch głównych celach:
1° Zebrać elementy niezbędne do obliczenia zarówno liczby rozegranych posiadań, Four Factors, jak i tym samym wskaźników wydajności pod względem wolumenu i skuteczności rzutowej zarówno w fazie ataku, jak i obrony
2° Ocenić jakość rzutów oddawanych w ataku i dopuszczanych w obronie, korzystając z skali jakości rzutów zaproponowanej w moim poprzednim artykule. Różne próby rzutowe rozróżnia się na podstawie 3 kryteriów: A) Z jakiej strefy boiska oddano rzut? B) Czy rzut był otwarty, czy kryty? C) Czy rzut był celny, czy niecelny?
Z tych surowych danych stosunkowo łatwo, z pomocą pliku Excel, uzyskać dotychczas przedstawione wskaźniki. Przypomnę tutaj główne wzory (te same stosuje się do przeciwnika, aby obliczyć wskaźniki obronne):
A) Rozegrane posiadania = Suma oddanych rzutów + Suma fauli przeciwnika skutkujących rzutami wolnymi + Suma strat - Suma zbiórek w ataku
B) Efektywna skuteczność rzutów z gry (eFG%) = (Suma celnych rzutów + {Suma celnych rzutów za 3 punkty*0,5}) / Suma oddanych rzutów
C) Odsetek strat (TOV%) = Suma strat / Rozegrane posiadania
D) Odsetek zbiórek w ataku (ORB%) = Suma zbiórek w ataku / Suma niecelnych rzutów
E) Wskaźnik rzutów wolnych (FT Rate) = Suma celnych rzutów wolnych / Suma oddanych rzutów
F) Łączna liczba prób rzutowych (TSA) = Suma oddanych rzutów + Suma fauli przeciwnika skutkujących rzutami wolnymi
G) Prawdziwa skuteczność rzutowa (TS%) = (Suma zdobytych punktów*0,5) / Łączna liczba prób rzutowych
WŁAŚCIWA RÓWNOWAGA
Trener, sztab techniczny, a nawet szerzej cała franczyza mają wiele potencjalnych narzędzi, by wpływać na wyniki swojej drużyny w odniesieniu do tych dwóch różnic. Niezależnie od tego, czy chodzi o strategie rekrutacji, wybór składów czy ustawienia taktyczne, wszystkie te działania mają w idealnym przypadku na celu poprawę wyników na obu frontach, a przynajmniej poprawę własnych wyników proporcjonalnie bardziej, niż pogarsza się drugi aspekt.
Poszukiwanie optymalnej równowagi to wyjątkowo delikatne zadanie. Oczywista uwaga: każdy skład składa się z zawodników o skrajnie różnych mocnych i słabych stronach, co oznacza, że trener musi uzależniać swoje wybory (dotyczące rotacji czy taktyki) od ich potencjału. W tym kontekście każdy świadomy wybór ma na celu poprawę wolumenu lub skuteczności drużyny w ataku lub obronie; jednak przewidzenie oczekiwanego rezultatu komplikują dwa kumulujące się czynniki:
1° Każdy wybór może potencjalnie wpływać nie tylko na pożądaną dźwignię, ale też na wszystkie pozostałe, czasem tworząc złożone pozytywne lub negatywne pętle przyczynowo-skutkowe, trudniejsze do przewidzenia. Na przykład zastąpienie zawodnika rozciągającego boisko (takiego jak Andrew Wiggins) kreatorem przewagi (takim jak Jimmy Butler III) może dać możliwość stworzenia lepszych przewag w ataku (i potencjalnie lepszej skuteczności rzutowej), ale może też powodować problemy z przestrzenią, gdy nie ma on piłki (i potencjalnie gorszą skuteczność rzutową), poprawiając zarazem zbiórkę w ataku (i potencjalnie wolumen rzutów), ale możliwe, że także prowadząc do większej liczby strat (i potencjalnie niższego wolumenu rzutów)...
2° Te różne efekty, mniej lub bardziej przewidywane, są także trudne do dokładnego oszacowania z góry. Wprowadzenie pełnoboiskowego pressingu, zwłaszcza na poziomie amatorskim, może sugerować wzrost częstotliwości strat przeciwnika (a więc deficyt pod względem wolumenu rzutów), ale także większą szansę na stworzenie sytuacji szybkiego ataku (a zatem lepszą ogólną skuteczność rzutową). O dominacji jednego efektu nad drugim zdecyduje wiele czynników: jakość przeciwnika, precyzja samego wykonania, zależna od poziomu koncentracji czy zmęczenia fizycznego, i tak dalej...
Analiza niektórych drużyn NBA o najbardziej wyrazistych strategiach pozwala zacząć pojmować złożoność tych równowag.
HOUSTON ROCKETS
Rockets postanowili wykorzystać atletyczne walory swojego składu, by zyskać przewagę nad rywalami pod względem wolumenu rzutów. Jak pokazuje poprzedni wykres, jest to szczególnie widoczne w ataku: z 31,7% ORB Rockets są daleko przed resztą NBA (średnio 25,2%), wyraźnie wyprzedzając najbliższych rywali (Trail Blazers z 29,2%). W połączeniu ze stosunkowo niewielką skłonnością do strat, Rockets są więc drużyną, która oddaje najwięcej rzutów na posiadanie w NBA.
Te wyniki można częściowo wyjaśnić zdecydowanymi wyborami dotyczącymi czasu gry przyznawanego różnym zawodnikom drużyny. Wśród najczęściej używanych znajdujemy zawodnicy, którzy są szczególnie skuteczni w zbiórce w ataku (średnia ligowa na zawodnika to 5%):
- Amen Thompson, średnio 32,2 minuty i 9% ORB (pierwszy zawodnik spoza strefy podkoszowej w lidze) - Alperen Şengün, średnio 31,5 minuty i 11,4% ORB - Tari Eason, średnio 24,9 minuty i 9,4% ORB - Steven Adams, średnio 13,7 minuty i 21,8% ORB (pierwszy zawodnik w lidze)
Ci zawodnicy, często łączeni na boisku w zestawieniach po 2, 3, a nawet 4, pozwalają Ime Udoce i jego sztabowi przyjąć bardzo agresywną strategię w ataku: niemal systematycznie posyłają 3 zawodników najbliżej kosza do walki o zbiórkę, aby zyskać więcej okazji do rzutu w jednym posiadaniu. Tutaj Alperen Şengün, Jabari Smith Jr. i Steven Adams naciskają na obronę Thunder, co pozwala im odzyskać piłkę po zbiórce i zdobyć punkty zaraz potem:
Jednak te decyzje dotyczące składów mają bezpośredni wpływ na ogólną skuteczność rzutową Rockets: z 52.3% eFG w sezonie zajmują 23. miejsce w lidze. Analiza skuteczności rzutów za trzy punkty wymienionych wyżej zawodników pomaga zrozumieć, że walka o liczbę rzutów odbywa się kosztem jakości spacingu:
- Amen Thompson, średnio 32,2 minuty i 27,5% z trójek - Alperen Şengün, średnio 31,5 minuty i 23,3% z trójek - Tari Eason, średnio 24,9 minuty i 34,2% z trójek - Steven Adams, średnio 13,7 minuty i w ogóle nie rzuca za trzy
Choć spacing drużyny nie zależy wyłącznie od zdolności zawodników do karania z dystansu, widać wyraźnie, że spośród zawodników rotacji Rockets tylko Dillon Brooks (39,7%) przekracza próg 36% skuteczności. Poniższa akcja pokazuje równowagę, jaką znaleźli Rockets: z drogą do kosza zablokowaną przez wątpliwy spacing Rockets Jalen Green może oddać tylko mocno kontestowany rzut pod koszem. Jednak Steven Adams jest ustawiony tak, by zebrać piłkę w ataku i ukarać obronę w drugiej szansie:
Ta korelacja między większą liczbą rzutów a niższą skutecznością u Rockets nie jest tak liniowa, jak mogłoby się na pierwszy rzut oka wydawać. Wszechobecność zbierających wokół kosza, która może wydawać się problemem dla spacingu, a więc i skuteczności rzutowej, jest w rzeczywistości dwuznaczna. Tutaj sama obawa przed oddaniem zbiórki w ataku Stevenowi Adamsowi tworzy swego rodzaju pośredni spacing, zmuszając Aarona Wigginsa do skupienia się na zastawieniu, co zostawia wolną drogę Amenowi Thompsonowi do wejścia pod kosz:Ta korelacja między większą liczbą rzutów a niższą skutecznością u Rockets nie jest tak liniowa, jak mogłoby się na pierwszy rzut oka wydawać. Wszechobecność zbierających wokół kosza, która może wydawać się problemem dla spacingu, a więc i skuteczności rzutowej, jest w rzeczywistości dwuznaczna. Tutaj sama obawa przed oddaniem zbiórki w ataku Stevenowi Adamsowi tworzy swego rodzaju pośredni spacing, zmuszając Aarona Wigginsa do skupienia się na zastawieniu, co zostawia wolną drogę Amenowi Thompsonowi do wejścia pod kosz:
Podobnie liczne drugie szanse, które mają Rockets, to zwykle rzuty o wyższym procencie niż te, które udaje im się stworzyć w pierwszej próbie, co pomaga zrekompensować ich względną nieskuteczność rzutową. Oto kolejny przykład ze Stevenem Adamsem, który dzięki swojemu ustawieniu zatłacza strefę podkoszową i utrudnia rzut Alperenowi Şengünowi, ale w zamian dostaje łatwy dobitek:
MILWAUKEE BUCKS
Strategia Bucks jest radykalnym przeciwieństwem: zespół Doca Riversa skupia się na osiągnięciu wyższej skuteczności rzutowej niż rywale. Znów to w fazie ataku to zaangażowanie jest najbardziej widoczne: z 56,8% eFG w sezonie Bucks zajmują 3. miejsce w NBA (przy średniej 54,3%), przed takimi drużynami referencyjnymi jak Celtics czy Thunder.
Decyzje Doca Riversa w ataku skupiają się wokół jednego priorytetu: maksymalizacji komplementarności składu z ich supergwiazdą Giánnisem Antetokoúnmpo. Jest on najskuteczniejszy, gdy otaczają go zawodnicy zagrażający z obwodu, którzy rozciągają obronę i pozwalają mu działać bliżej kosza. Dlatego wśród najczęściej używanych zawodników znajdujemy:
- Damian Lillard, średnio 36,1 minuty i 37,6% z trójek - Brook Lopez, średnio 31,8 minuty i 37,3% z trójek - Taurean Prince, średnio 27,1 minuty i 43,9% z trójek - Gary Trent Jr., średnio 25,6 minuty i 41,6% z trójek
Grecka gwiazda All-Star regularnie gra więc z czterema zawodnikami zagrażającymi z obwodu; pozwala mu to, jak widać w tej akcji, dominować nad swoim obrońcą OG Anunoby w grze tyłem do kosza bez pomocy jego kolegów z drużyny, którzy skupiają się głównie na tym, by nie oddać otwartych rzutów pozostałym zawodnikom:
To poszukiwanie optymalnego spacingu wokół Giánnisa Antetokoúnmpo wiąże się też z poświęceniem, a mianowicie z walką o liczbę rzutów, w którą Bucks aktywnie się nie angażują. Mimo stosunkowo rozsądnego odsetka strat (12,2%, przy średniej ligowej 12,6%) Milwaukee Bucks zajmują ostatnie miejsce w lidze pod względem odsetka zbiórek w ataku z 19,3% (29. są Pacers z 21,3%). Ponownie profil zawodników wybranych do otaczania gwiazdy drużyny wskazuje jasną opcję wybraną przez Doca Riversa i jego sztab:
- Damian Lillard, średnio 36,1 minuty i 1,6% ORB - Brook Lopez, średnio 31,8 minuty i 5% ORB - Taurean Prince, średnio 27,1 minuty i 1,8% ORB - Gary Trent Jr., średnio 25,6 minuty i 1,2% ORB
Wybór startowego środkowego jest tu wymowny: choć regularna obecność Brooka Lopeza w składach z Giánnisem Antetokoúnmpo niewątpliwie tworzy dla niego przestrzeń, oznacza też wycofanie się ze zbiórki w ataku, bo środkowy często stoi daleko od miejsca lądowania piłki. W tej akcji wszyscy pięciu zawodników Bucks, ustawieni na obwodzie, nie ruszają do zbiórki w ataku i stawiają na powrót do obrony:
W nielicznych sytuacjach, gdy niektórzy zawodnicy są chwilowo dobrze ustawieni do zbiórki, ich profile niekoniecznie nadają się do wygrania tej walki. Tutaj Pat Connaughton (3,6% ORB) ma niewielkie szanse na zebranie piłki przeciwko tak bezwzględnemu w tym elemencie zawodnikowi jak Josh Hart:
Ostatecznie jedynym zawodnikiem, który znajduje się w realistycznej pozycji do walki o zbiórkę w ataku, jest nie kto inny jak Giánnis Antetokoúnmpo (7,3% ORB). Jego możliwości atletyczne i rzuty oddawane bliżej kosza pozwalają mu walczyć o drugą szansę po własnych próbach:
ORLANDO MAGIC
Ten wykres, pokazujący różnice w wolumenie i skuteczności w obronie, ukazuje zdolność Magic do znacznego ograniczania liczby rzutów oddawanych przez rywali. Z 15% wymuszonych strat drużyna Jamahla Mosleya prowadzi w NBA (średnia ligi to 12,6%), a jednocześnie jest bardzo skuteczna w zbiórce w obronie (77%, drugie miejsce w lidze w tej kategorii). Te dwa wyniki razem sprawiają, że Magic należą do drużyn pozwalających na najmniej rzutów w przeliczeniu na posiadania rywali.
Klub z Florydy postawił na obrońców potrafiących zakłócać grę przeciwnika i przechwytywać piłkę (średnia ligi na zawodnika to 1,5%):
- Kentavious Caldwell-Pope, średnio 29,6 minuty i 2,2% STL - Jalen Suggs, średnio 28,6 minuty i 2,5% STL - Anthony Black, średnio 24,2 minuty i 2,3% STL - Jonathan Isaac, średnio 15,4 minuty i 2,8% STL (5. wynik w lidze)
Zestawienie tych profili pozwala Magic wymuszać liczne straty, zwłaszcza dzięki agresywnym schematom obronnym, które mogą tworzyć chwilowe sytuacje przewagi liczebnej rywala, kompensowane przez reaktywnych obrońców. Tutaj Jalen Suggs, zaangażowany w blitz na początku akcji, natychmiast wraca, by zamknąć lukę, i niweluje próbę alley-oop między Ausarem Thompsonem a Jalenem Durenem:
Te ryzykowne akcje często zaczynają się od razu, gdy rywal przejmuje piłkę. W tej akcji już przy wprowadzeniu piłki z autu Cory Joseph mocno naciska na Jadena Iveya, zmuszając Pistons do zmarnowania posiadania:
Choć Magic pozostają względnie skuteczną obroną w ograniczaniu skuteczności rzutów rywali (9. miejsce w lidze z eFG rywali 53,8%, przy średniej NBA 54,3%), takie ryzykowne strategie nieuchronnie prowadzą do oddawania części rzutów o wysokim procencie. Widać to w tej akcji, w której Jalen Suggs, jako ostatni obrońca, próbuje przechwytu na Jadenie Iveyu, ale nie trafia, i pozwala Jalenowi Durenowi na niekontestowany wsad:
Jednak cena tego wyboru składu jest płacona po drugiej stronie parkietu, gdzie Magic są na 29. miejscu z eFG 51%, czyli 3,3 punktu poniżej średniej ligi. Podobnie jak w przypadku Rockets, brak spacingu na obwodzie jest szczególnie szkodliwy: ze średnią 31,8% zza łuku Magic są ostatni w NBA (przy średniej ligi 36%) i są jedyną drużyną poniżej progu 33,5%. Wśród kluczowych zawodników mających problemy w tym elemencie:
- Kentavious Caldwell-Pope, średnio 29.6 minuty i 34.2% za trzy - Jalen Suggs, średnio 28.6 minuty i 31.4% za trzy - Anthony Black, średnio 24.2 minuty i 31.8% za trzy - Jonathan Isaac, średnio 15.4 minuty i 25.8% za trzy
Magic nie potrafią więc skutecznie zamieniać otwartych rzutów, które udaje im się wypracować, co ogranicza zagrożenie, jakie stwarzają dla obrony, i zachęca rywali do skupienia się na ochronie strefy pod koszem. Przykładem jest ten rzut z rogu Jonathana Isaaca:
BOSTON CELTICS
Strategia Celtics opiera się ponownie na przeciwnej logice: na składzie solidnych obrońców jeden na jednego i pomocy, zdolnych do minimalizowania odsetka wartościowych rzutów oddawanych rywalowi. Skutkuje to mniejszą tendencją do ograniczania wolumenu rzutów rywali, zwłaszcza przez wymuszanie strat (11,6% TOV rywali, zdecydowanie najniższy wskaźnik wśród 10 drużyn z najlepszym defensive rating w lidze), ale przede wszystkim mogą pochwalić się drugą najlepszą obroną pod względem skuteczności rzutów rywali, za Thunder (52,2% eFG rywali).
Pewni zdolności kluczowych zawodników do radzenia sobie z indywidualnymi pojedynkami (jak Jrue Holiday, Jaylen Brown, Jayson Tatum) lub do kompensowania powstałych luk (jak Kristaps Porziņģis, Derrick White, Al Horford), klub z Massachusetts wdrożył taktykę obronną opartą w dużej mierze na switchach. Choć to podejście mniej skupia się na wymuszaniu strat, skutecznie pozwala kontestować jak najwięcej rzutów. Te trzy kolejne akcje z meczu przeciwko Clippers ilustrują zdolność Celtics do ograniczania łatwych okazji rzutowych; w pierwszym przykładzie Kristaps Porziņģis, mimo wzrostu 7'2", powstrzymuje atak Amira Coffeya po closeoucie i kontestuje jego próbę pod koszem:
Nawet po stracie wspólny wysiłek Jaysona Tatuma i Kristapsa Porziņģisa pozwala obronie Bostonu skutecznie wrócić i skontestować rzut Derricka Jonesa Jr.:
Zaufanie Joego Mazzulli i jego sztabu do zasad obronnych dotyczy wszystkich kluczowych zawodników drużyny, także tych mniej znanych z gry w obronie. Tutaj, przeciwko jednemu z najskuteczniejszych graczy izolacji w historii tego sportu, Celtics decydują się zaufać Paytonowi Pritchardowi w obronie 1v1 przeciwko Jamesowi Hardenowi, a on daje radę, wymuszając trudny rzut na koniec posiadania:
Ale Celtics wyróżniają się na tle trzech wcześniej analizowanych drużyn wszechstronnością kluczowych zawodników. Potrafią oni zapewnić skuteczną obronę (111,1 defensive rating, 5. w lidze), a jednocześnie imponująco grać w ataku (120,6 offensive rating, 2. w NBA). Derrick White, wybrany do drugiego składu najlepszych obrońców NBA dwa ostatnie sezony, jest też elitarnym zawodnikiem rozciągającym parkiet (38,4% za trzy przy ponad 13 próbach na 100 posiadań) i tak w równym stopniu przyczynia się do obronnych i ofensywnych sukcesów obecnych mistrzów:
Jak pokazują te przykłady (uproszczone, bo uwzględniają tylko niektóre parametry), poszukiwanie optymalnego punktu równowagi między różnicą w wolumenie a różnicą w skuteczności to złożone zadanie. Każdy wybór niesie ryzyko i grozi spadkiem net rating drużyny. Co więcej, ta równowaga nie jest absolutna i zasadniczo zależy od zasobów, jakimi dysponuje sztab trenerski, czyli od zawodników. To zatem nieustanne poszukiwanie, które zmienia się wraz z transferami, rozwojem indywidualnym, kontuzjami, formą i różnymi korektami taktycznymi z naszej strony i ze strony rywali.
NIERÓWNE DŹWIGNIE
Ostatni przykład rodzi pytanie. Celtics i Cavaliers mają podobną dynamikę: stosunkowo neutralną różnicę w liczbie oddanych rzutów, połączoną z jedną z najlepszych różnic w skuteczności rzutów w NBA. Ta równowaga jest w pewnym sensie przeciwieństwem sytuacji Rockets i Warriors, którzy mają nieco słabszą różnicę w skuteczności, a do tego znacznie wyższą różnicę w liczbie rzutów. Porównanie net ratingów tych czterech drużyn nie pozostawia jednak wiele miejsca na dyskusję: podczas gdy pierwsze dwie zbliżają się do poziomu zarezerwowanego dla drużyn elitarnych (średnio +6,8 net rating dla ostatnich pięciu mistrzów NBA, a Cleveland i Boston osiągają w tym sezonie +9,5), drugie pozostają dobrymi zespołami, ale o jeden lub dwa stopnie niżej (+4,5 dla Houston, +3,3 dla Golden State).
Zanim wyciągniesz wnioski z tych danych, trzeba zaznaczyć kilka zastrzeżeń. Choć 82 mecze rozegrane przez każdą drużynę powinny w idealnym przypadku pozwolić uniknąć pułapki zbyt małej próby, trzeba pamiętać, że 30 drużyn w lidze nie ma takiego samego terminarza, a zatem może częściej lub rzadziej trafiać na rywali o różnym poziomie. Różnica w średnim bilansie zwycięstw między dwiema konferencjami sugeruje bardziej intensywną rywalizację na Zachodzie, co nieco łagodzi różnicę w net rating między dwiema drużynami z każdej konferencji, podanymi jako przykłady.
Niemniej te wyjaśnienia mogą co najwyżej nieco złagodzić uderzającą obserwację: w tym sezonie spośród 16 drużyn z true shooting percentage powyżej średniej ligowej 13 ma też dodatni net rating; z kolei spośród 16 drużyn z liczbą rzutów ogółem powyżej średniej tylko 7 ma dodatni net rating. Kwestia względnego wpływu skuteczności i liczby rzutów była już przedmiotem pośrednich badań, w szczególności Deana Olivera, który w 2004 roku (bez podania metody) twierdził, że jego Four Factors można uszeregować według ważności w następujący sposób:
1 - Effective field goal percentage (eFG%): 40% 2 - Turnover percentage (TOV%): 25% 3 - Offensive rebound percentage (ORB%): 20% 4 - Free throw rate (FT Rate): 15%
Ta klasyfikacja, zależnie od tego, czy wskaźniki oceniają liczbę rzutów, czy skuteczność, zdaje się potwierdzać, że obie dźwignie są jednakowo decydujące. Jednak dla minionego sezonu obliczenie współczynnika korelacji między net rating a 1° różnicą w true shooting percentage z jednej strony oraz 2° różnicą w liczbie rzutów z drugiej prowadzi nas w innym kierunku:
1° Korelacja między różnicą w skuteczności a net rating wynosi 0,86 2° Korelacja między różnicą w liczbie rzutów a net rating wynosi 0,45 → Dla porównania: jeśli liczba zmierza do -1, korelacja jest ujemna; jeśli zmierza do 1, korelacja jest dodatnia; jeśli zbliża się do 0, nie obserwuje się korelacji
Choć korelacja nie oznacza automatycznie przyczynowości, a te liczby obejmują tylko jeden sezon, wydaje się, że chociaż każdy trener ma dwie dźwignie poprawy wyników swojej drużyny, nie oznacza to, że ich wpływ jest równie silny. A obecnie w NBA dobra skuteczność rzutów jest bardziej wiarygodnym wskaźnikiem ogólnych wyników niż duża liczba rzutów.
Jeśli niektóre kierownictwa klubów, tak jak mój były trener, nie przepadają za analityką, powinny jednak uważnie śledzić jeden kluczowy wskaźnik przy podejmowaniu decyzji o drużynie, za którą odpowiadają: choć możliwe, że ta dynamika zmieni się w przyszłości, budowanie składu nastawionego na wygranie walki o skuteczność wydaje się na razie rozsądniejszym zakładem niż budowanie takiego, który ma wygrać walkę o liczbę rzutów.
Jeśli chcesz zastosować te pomysły w swojej drużynie, zobacz, jak Four Factors sprawdziły się podczas drogi do finału turnieju stanowego, jak trenować selekcję rzutów oraz nasz przewodnik rozwoju rzutu.
Przeczytaj przewodnik: Basketball Shooting Development
Rozwijaj dalej swój coaching.
Połącz te pomysły z Success Pathway, biblioteką filmów z ćwiczeniami, społecznością trenerów i comiesięcznymi sesjami na żywo.
Poznaj Membership
